Vatan ve Hürriyet Cemiyeti: Türk Siyasi Tarihinde Bir Dönüm Noktası

Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin kuruluşu, Türk siyasal hayatında milli egemenliğe giden yolun ilk adımlarından biridir.

Resim Kaynağı: https://tgb.gen.tr

Vatan ve Hürriyet Cemiyeti, Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş sürecini engellemek ve Sultan II. Abdülhamid’in rejimine son vermek amacıyla Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal (Atatürk) Bey tarafından kurulan devrimci bir gizli örgüttür. Cemiyetin kurulduğu dönem, imparatorluğun içte otoriter yönetim, dışta ise toprak kayıpları ve yabancı müdahalelerle sarsıldığı bir fetret devridir.

Kuruluşu ve Kurucuları

Cemiyetin temelleri, Mustafa Kemal’in Harp Akademisi’nden mezun olduktan sonra staj için gönderildiği Şam’da, 5. Ordu bünyesinde atılmıştır. 1905 yılının sonlarına doğru Şam’da, Mustafa Kemal’in liderliğinde; tıp talebesi iken sürgün edilen Mustafa (Cantekin), 30. Süvari Alayı Kumandanı Lütfi Bey, Müfit (Özdeş) ve Doktor Mahmut Bey tarafından "Vatan" adıyla gizli bir yeraltı komitesi kurulmuştur. Kısa süre sonra cemiyetin adı "Vatan ve Hürriyet Cemiyeti" olarak değiştirilmiştir.

Mustafa Kemal, cemiyetin etkisini artırmak için asıl hareketli bölge olan Makedonya’ya geçmeye karar vererek gizlice Selanik’e gitmiştir. 1906 yılının ilkbaharında Selanik’te; Mustafa Kemal, Ömer Naci, Hakkı Baha (Pars) ve Mustafa Necip gibi isimlerin katılımıyla cemiyetin Selanik şubesi kurulmuştur.

Genç Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal, cemiyetin teşkilatlanmasında bizzat liderlik etmiştir.

Resim Kaynağı: https://encrypted-tbn0.gstatic.com

Görüşleri, İlkeleri ve Amaçları

Cemiyetin temel felsefesi, "Hürriyet olmayan bir memlekette ölüm ve izmihlal (yıkılış) vardır" ilkesine dayanmaktaydı. Başlıca amaçları şunlardır:

• II. Abdülhamid idaresini devirmek ve Meşrutiyet’i yeniden ilan etmek.
• Vatanın parçalanmasını önlemek ve millet egemenliğini hâkim kılmak (milli egemenlik).
• Her türlü terakkinin (ilerlemenin) anası olan hürriyeti sağlamak.
• Osmanlı unsurları arasında birliği oluşturarak imparatorluğu kurtarmak.

Faaliyetleri ve Öne Çıkan Özellikleri

Cemiyet, hücre tipi bir örgütlenme modelini benimsemiş ve faaliyetlerini büyük bir gizlilik içinde yürütmüştür. Selanik’teki meşhur bir toplantıda, Mustafa Kemal’in arkadaşlarına hitaben yaptığı konuşma cemiyetin kararlılığını simgeler: "Köfneleşmiş olan çürük idareyi yıkmak, milleti hâkim kılmak... sizi vazifeye davet ediyorum". Bu kararlılığı teyit etmek için masaya konulan bir tabanca üzerine el basılarak yemin edilmesi, cemiyetin fedaîlik ruhunu yansıtan en önemli özelliğidir. Ayrıca üyeler arasında haberleşme için "Muin" ve "Hilal" gibi parolalar kullanılmıştır.

Sona Ermesi ve Birleşme

Mustafa Kemal’in Şam’a geri dönmek zorunda kalması üzerine Selanik şubesi, daha yaygın bir teşkilat olan ve yine gizli faaliyet yürüten Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile dirsek temasına geçmiştir. Nihayetinde, 1907 Eylül sonunda Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile merkezi Paris’te olan İttihat ve Terakki Cemiyeti birleşmiş; Selanik’teki Vatan ve Hürriyet üyeleri de bu yeni çatı altına girmişlerdir. Mustafa Kemal de 29 Ekim 1907'de İttihat ve Terakki’ye 322 numara ile kaydolmuştur. Bu katılım ile Vatan ve Hürriyet Cemiyeti müstakil varlığını tamamlamıştır.

Vatan ve Hürriyet üyeleri, daha sonra İttihat ve Terakki çatısı altında mücadelelerine devam etmiştir.

Resim Kaynağı: https://www.indyturk.com

Türk Siyasal Hayatına Katkıları

Vatan ve Hürriyet Cemiyeti, 1908 İnkılabı’nın fikri ve askeri altyapısını oluşturan ana damarlardan biri olmuştur. Mustafa Kemal’in siyasal liderlik ve teşkilatçılık vasıflarının ilk kez sahneye çıktığı bu yapı, "ordu-siyaset ilişkisi" gibi Türk siyasal hayatının en temel tartışmalarının da doğuş noktasıdır. Cemiyetin "milleti hâkim kılma" hedefi, ileride kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti’nin temel dayanağı olan "Milli Egemenlik" ilkesinin habercisi niteliğindedir.